GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU

TÜRKiYE’DE HALKBiliMi

MÜZECiLİĞİ ve SORUNLARI
SEMPOZYUMU BiLDiRiLERi
Yayma Hazırlayanlar
M. Öcal Oğuz
Tuba Saltık ÖzkanMevlüt ÖZHAN
Genelolarak müze; sanat yapıtlarınıve doğa nesnelerini toplayarak bunları toplumun
gelişmesi ve eğltilmesl amacıyla inceleyen, sergileyen, koruyan kurum olarak
ifade edilir. Onsekizinci yüzyılda ortaya çıkan müzecilik kavramı daha sonraki
yıllarda gelişme göstermesine karşın ancak yirminci yüzyılda bilimsel yaklaşımla ele
alınmaya başlar. Ülkemizde ise ondokuzuncu yüzyılın ortalarında başlayan müzecilik
Cumhuriyetin ilanından sonra gelişip yaygınlaşır. Önce büyük kentlerimizden
başlamak üzere müzeler kurulur. Bu müzelerden bazılarında (Topkapı Sarayı Müzesi’nde
olduğu gibi) hem arkeolojik hem etnografik malzemeler birlikte sergilenir. Bazılarında
ise sadece arkeolojik eserler sergilenir.
Üzerinde pek çok medeniyetin filizlenip gelişti~i, Anadolu, bu medeniyetlerin
yarattığı kültür ve sanat değerlerinin çoğunu günümüze kadar yaşatmıştır. Bu zengin
değerlerin korunarak gelecek kuşaklara aktarılması, çağdaş müzecilik anlayışı
içerisinde sergilenmesiyle mümkün olacaktır.
Son yıllarda çağdaş müzecilik anlayışına uygun müzeler yapılmakta, kültürel
değerlerimiz bu müzelerde en iyi şekilde sergilenmektedir. Ancak ülkemizde folklor
açık hava müzeleri ile ihtisas müzelerinin olmayışı büyük eksiklik olarak gözümüze
çarpmaktadır. Avrupada ondokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru kurulmaya başlayan
ve bugün bütün Avrupa ülkelerinde yaygınlaşan folklor açık hava müzeleri ülkemizde
henüz kurulamamıştır. Kültür Bakanlığı ve Ortadoğu Teknik Üniversitesi işbirligi
ile 1985’Ierde başlatılan çalışmalar ne yazık ki çeşitli nedenlerden dolayı sonuçlandırılamamıştır.
Oysadünyada olduğu gibi ülkemizde de sosyal yaşamdaki ve teknikteki
gelişmeler pek çok folklorik değerleri yok etmektedir. Bu değerlerin zaman
kaybedilmeden toplanıp çağdaş bir anlayışla sergilenerek gelecek kuşakların hizmetine
sunulması gerekir. Geleneksel Türk tiyatrosu olarak nitelendlrdiğirniz karagöz,
kukla, ortaoyunu, meddahlık, dramatik köy seyirlik oyunlarıda geleneksel kültürel
değerlerimiz içerisinde önemli yer tutmaktadır. İnsanlığın varoluşundan itibaren
üretim ilişkilerinden ve inançtan kaynaklanan dramatik köy seyirlik oyunları işlevini
kaybettiği için günümüzde artık oynanmamaktadır, oynananlar da eğlenmek
amacıyla oynanmaktadır. Ortaoyunu, meddahlık günümüzde klasik biçimiyle oynanmamaktadır.
Karagöz ve kukla ise çok az sayıdaki kurum, kuruluş ve sanatçının

çabasıyla yaşatılmaya çalışılmaktadır. Bu kültürel değerlerimizle ilgili malzeme ve
dokümanların toplu olarak serqilendiği bir müzeye sahip değlllz. Yalnız karagöz tasvirleri
~e!]işik kurumlarca arşivlenmekte veya sergilenmektedir. Kültür Bakanlığı
Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlü!]ü Halk Kültürü Arşivi en
zengin karagöz tasviri koleksiyonuna sahiptir. Katip Salih, Hayali Memduh, Hayali
Nazif, Hayali Küçük Ali, Ragıp Tuğtekirı, Metin Özlen, Kemalettin Sevilen ve isimleri
bilinmeyen bazı sanatçıların tasvirlerinden oluşan binbeşyüze yakın tasvir Halk
Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlü!]ü Arşivinde korunmaktadır. Ayrıca
Topkapı Müzesinde, Yıldız Sarayı Müzesinde ve Istanbul Belediye Müzesinde bazı
sanatçılar tarafından yapılan tasvirlerle, ortaoyunu kostümlerinin bir bölümü sergilenmektedir.
Sözünü ettiğimiz yerlerdeki dokümanlar daha çok arşivlik malzeme
olarak korunmaktadır.Oysa bu malzemelerin çeşitIendirip zenqlnleştlrilerekbir müzede
en iyi şekilde sergilenmesi gerekir. Pek çok Avrupa ülkesinde ve SovyetIer BirIi!]
i’nin da!]ılmasıyla oluşan ülkelerin bazılarında kukla ve gölge oyunu müzeleri kurularak
kendi kuklaları sergilenmektedir. Fransa ve Almanya gibi ülkeler ise kendi
kuklalarının yanısıra diğer ülkelerin kukla ve gölge oyunu malzemelerini toplayarak
sergilemektedirler.
Geleneksel tiyatro malzemelerinin sergilenmesi bu kültür değerimizin gelecek
kuşaklara aktarılması bakımından önem taşıdığı gibi çağdaş tiyatro rejisörlerinin,
sanatçılarının oyun yazarlarının, sahne tasarımcılarınınyararlanmalarıiçin de önem
taşımaktadır.
Her ulusun geleneksel tiyatrosu o ulusun edebiyatı, halk müziğl, halk oyunları,
el sanatları giyim kuşamı, sosyal ilişkileri, üretim ilişkileri, yaşam biçimleri, estetik
ve sanat anlayışları konusunda bilgiler verir, ait olduğu dönemin bütün bu bilgilerini
geleceğe yansıtır. Ôrneğin karagöz oyunlarında canlandırılantiplerin yaşadığı dönemin
insan ilişkileri, davranış biçimi, edebiyatı, giysileri, rnüziği ve sanat anlayışı hakkında
bilgiler ediniriz. Kukla, ortaoyunu, meddahlık ve köy seyirlik oyunları için de
aynı şey sözkonusu. Bu anlamda geleneksel tiyatro müzeleri bize folklorumuzun hemen
her alanında bilgi sunma özelllğlnl taşırlar.
Geleneksel Tiyatro Müzesinde neleri nasıl sergilemeliyiz. Öncelikle karagöz,
kukla, ortaoyunu, meddahlık köy seyirlik oyunlarıyla ilgili bugüne kadar yapılan
araştırmalarsonucunda elde edilen yazılı ve görsel dokümanları bir araya toplamaIıyız.
Bu dökümanları inceleyerek neleri, nerelerden, kimlerden ve nasıl bulaceğırnızı
tespit etmeliyiz. Bu tespitten sonra karagözle ilgili olarak; degişik sanatçıların tasvir
örnekleri, tasvir kalıpları, tasvir yapımında kullanılan deri, tasvir kalıbı, bıçaklar
(nevregan takımı), boyalar. karagöz perdesi (değişlk dönemlere ait) aydınlatma
araçları, oynatım çubukları, malzeme sandığı, kuklayla ilgili olarak; kukla yapımında
kullanılan a!]aç, kumaş, kağıt, tutkaL, a!]aç kesmeye-oymaya yarayan aletler,
boya, kukla perdesi, aydınlatma araçları, yapımı tamamlanmışel kuklası, ipli kukla
ve di!]er kukla türleriyle ilgili örnekler, ortaoyunuyla ilgili olarak; Kavuklu, Pişekar
i .~ ~ ,-
ve”‘ai!]er tiplerin giysileri, dekor olarak kullanılan iskemle ve yeni dünya adı verilen
paravan, müzik aletleri, ortaoyununun sahne ve seyir yerini gösteren bir maket, vb.
meddahlıkla ilgili olarak; meddahın giysisi, bastonu ve mendili, köy seyirlik oyunlarıyla
ilgili olarak; değişik yörelerde sergilenen oyunlarda yapılan deve, at, ayı, tilki,’
vb. hayvanları yapmada kullanılan araç ve gereçler, hayvanların yapılmış maketleri,
oyuncuların kullandıkları giysiler, maskeler, tesbih, ayna, baston vb. gibi aksesuarlar,
oyun müziklerinde kullanılan enstrumanlar sergilenmelidir.
Bu malzemeleri daha önceden planlanarak yapılan müzenin ilgili bölümlerinde
sergilemeliyiz. Sergileme, her konunun başlangıcından en son geldiği aşamaya kadar
gelişimini gösterecek şekilde sıralanmalıdır. Her objenin yanında açıklayıcı bilgiler,
işlerliğini gösteren fotoğraf hatta film gösterisi olmalıdır. Ortaoyunu, meddahlık,
hokkabazlık ve köy seyirlik oyunlarıyla ilgili kıyafetler mankenler üzerinde sergilenmelidir.
Müzeyi gezenler her seksiyonda bulunan malzemelerin yanısıra malzemelerle ilgili
açıklayıcı bilgileri, fotoğrafları ve filmleri izleyebilmelidir.
Müzenin bir bölümünde oluşturulan kütüphanede geleneksel Türk tiyatrosuyla
ilgili kitap, dergi, broşür ve gazeteler hizmete sunulmalıdır. Önceki yıllarda kurum ve
kişiler tarafından çekilen akar filmler, video filmler, slayt ve fotoğraflar, ses kasetleri,
müzik kasetleri, notalar, yapılan afişler, programlar, tasvir kalıpları vb. dokümanların
örnekleri alınarak arşivoluşturulmalı ve ilgililerin hizmetine sunulmalıdır.
Müzenin bir bölümünde tasvir yapım ustaları tarafından canlı olarak tasvir yapımı
izleyleilere gösterilmelidir. Bu bölüm; derinin işlenişinden başlayıp kalıp çizimi,
derinin kalıplara göre kesimi, hareketli organların birbirine bağlanması, boyanması,
sopa deliklerinin yapılması ve sopaların takılıp perdede oynatılmasınakadar aşama
aşama gösterilmelidir. Bir başka bölümde kukla yapımı ve oynatımı bütün aşamalarıyla
gösterilmelidir. Bu bölümlerde yapılan tasvirler ve kuklalar müzenin başka bir
bölümünde satışa sunulmalıdır.
Müzede aynı zamanda belirli gün ve saatlerde izleyleilere karagöz, kukla, ortaoyunu,
meddahlık ve köy seyirlik oyunlarından örnekler sunulmalıdır. Karagöz, kukla
gösterilerinde klasik oyunlar geleneksel özellikleriyle sunulmalıdır. Meddah, klasik
hikayelerini özelolarak hazırlanan kahve ortamlarında sunmalıdır. Bu gösteriler
kışın kapalı salonda yazın akşamları açık havada yapılmalıdır. Ortaoyunu ve seyirlik
oyun gösterileri de yine açık havada yapılmalı her taraftan izlenebilecek şekilde
hazırlanmış alanlarda oynanmalıdır. Seyirlik oyun örnekleri oyuncuların hazırlanmasından
itibaren seyircilerin önünde gerçekleştirilmelidir.
Halk kültürünün diğer konularında olduğu gibi geleneksel Türk tiyatrosu müzesinin
de gecikilmeden kurulması ve hizmete sunulması kaçınılmazdır. Ağır hareket
edilir ve müze kurulması geciktirilirse sergilenecek malzeme bulmada güçlükler çekilebilir.
Bu durumda ilgili kurum kuruluş ve kişileri işbirliği yaparak Geleneksel
Türk Tiyatrosu Müzesini hayata geçirme çalışmalarına gecikmeden başlamalıdırlar.